Wybierz punkt na osi czasu albo uruchom automatyczne przewijanie.
ok. połowy X wieku
Narodziny grodu na Ostrowie Tumskim
W świetle nowszych badań archeologicznych gród na Ostrowie Tumskim powstał około połowy X wieku. Nie był to jeszcze Wrocław przypominający miasto, lecz przede wszystkim ufortyfikowane założenie położone na wyspie wśród odnóg Odry.
Dzisiejszy Ostrów Tumski wygląda inaczej niż w średniowieczu. Był rzeczywistą wyspą, otoczoną systemem rzek i odnóg wodnych. Przestrzeń wyspy sztucznie przekształcano: zasypywano obniżenia i rowy, powiększano powierzchnię użytkową oraz budowano kolejne wały.
Źródło: dr Aleksandra Pankiewicz, Wrocław. Gród na Ostrowie Tumskim we wczesnym średniowieczu, Instytut Archeologii i Etnologii PAN / Uniwersytet Wrocławski, 2023. Instytut Archeologii UWr
X–XI wiek
Gród staje się centrum władzy
Ostrów Tumski przestaje być tylko punktem obronnym. Staje się ważnym ośrodkiem centralnym państwa Piastów: z władzą książęcą, zapleczem osadniczym i gospodarczym.
W roku 1000 utworzono biskupstwo wrocławskie. Od tej chwili gród książęcy i ośrodek biskupi tworzą dwa silne filary rozwijającego się miejsca.
Źródło: Aleksandra Pankiewicz, projekt Rozwój ośrodków centralnych państwa Piastów od X do XII wieku na przykładzie wrocławskiego Ostrowa Tumskiego. Uniwersytet Wrocławski
XI–XII wiek
Wrocław policentryczny
Nie ma jeszcze jednego zwartego miasta. Powstaje archipelag osad związanych z przeprawami przez Odrę, handlem, władzą i Kościołem: Ostrów Tumski, wyspy odrzańskie, osadnictwo lewobrzeżne i Ołbin.
Około 1150–1200 roku Wrocław jest zespołem różnych ośrodków rozłożonych wśród rzek, wysp, dróg i przepraw.
Źródło: Atlas historyczny miast polskich – Wrocław, m.in. Marta Młynarska-Kaletynowa, Sławomir Moździoch, Aleksandra Pankiewicz, Jerzy Piekalski i Małgorzata Chorowska. Atlas Historyczny – Wrocław 2017
ok. 1150–1241
Wrocław przedlokacyjny
Ciężar miasta przesuwa się również na lewy brzeg Odry. Teren późniejszego Starego Miasta nie jest pusty: istnieją wcześniejsze drogi, zabudowa, miejsca handlu i osady.
Starszy organizm został później przykryty regularną siatką miasta, dlatego średniowieczne ulice nie wszędzie tworzą idealną geometrię.
Źródło: Marta Młynarska-Kaletynowa, Jerzy Piekalski, Małgorzata Chorowska i zespół Atlasu Historycznego Miast Polskich.
ok. 1241–1261
Miasto lokacyjne
Po zniszczeniach związanych z najazdem mongolskim następuje wielka reorganizacja przestrzeni. Wytyczony zostaje Rynek o wymiarach około 204 × 170 metrów oraz regularny system ulic, kwartałów i działek.
W 1242 roku Bolesław Rogatka wystawił drugi akt lokacyjny, a kolejna ważna regulacja nastąpiła w 1261 roku. To moment narodzin geometrycznego Wrocławia.
Źródło: Małgorzata Chorowska, Jerzy Piekalski i pozostali autorzy Atlasu Historycznego Miast Polskich.
XIII–XIV wiek
Miasto murów
Po lokacji Wrocław szybko gęstnieje. Powstają fortyfikacje, bramy, baszty i fosa. W 1263 roku lokowane zostaje Nowe Miasto, a w 1327 roku zostanie włączone do Wrocławia.
Drewniane i szachulcowe domy stopniowo zastępują budynki ceglane. W 1272 roku Henryk IV zachęcał mieszkańców do wznoszenia budynków murowanych. Miasto zmienia się z drewnianego w ceglane.
Źródło: Jerzy Piekalski, Małgorzata Chorowska i zespół Atlasu Historycznego Miast Polskich.
XIV–XV wiek
Dojrzałe miasto średniowieczne
Wrocław staje się dużym, zwartym organizmem miejskim. Parcele są coraz intensywniej zabudowywane, a domy przebudowywane, powiększane i łączone.
Rynek jest centrum gospodarczym, Ostrów Tumski centrum kościelnym, Odra systemem wysp i młynów, a przedmieścia rozwijają się poza murami. Powstaje sylweta historycznego Wrocławia.
Źródło: Wrocław. Atlas historyczny miast polskich, opracowanie zespołu historyków, archeologów i architektów.
XVI wiek
Artyleria zmienia obronę miasta
Średniowieczne mury przestają wystarczać wobec rozwoju artylerii. Wrocław potrzebuje niższych, grubszych i odporniejszych umocnień.
Źródło: badania Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej; Atlas Historyczny Miast Polskich.
XVI–XVII wiek
Powstają bastiony i wały
Wokół miasta pojawiają się bastiony, bastie, wały ziemne i fosy. Nowy system obronny wysuwa się przed starsze mury i tworzy szeroki pas umocnień.
Źródło: Zofia Koszewicz, Anna Kraczkowska, Karolina Werner; Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej.
1571–XVIII wiek
Bastion Sakwowy
Brama Sakwowa zostaje rozbudowana o nowe urządzenia obronne. Z czasem miejsce przechodzi kolejne fazy: od XVI-wiecznych bastei, przez pentone, po rozwinięty bastion.
Źródło: Zofia Koszewicz, Anna Kraczkowska, Karolina Werner – badania fortyfikacji Wrocławia, Politechnika Wrocławska.
XVII–XVIII wiek
Miasto w militarnym gorsecie
Rozbudowane fortyfikacje zamykają zwarte centrum. Poza nimi istnieją przedmieścia, ale miasto nie może swobodnie rozlewać się na zewnątrz.
Wały, kazamaty, bastiony i fosy stają się nie tylko obroną, lecz także granicą codziennego życia mieszkańców.
Źródło: Przemiany funkcjonalno-przestrzenne miasta w dobie nowożytnej, Atlas Historyczny; badania Politechniki Wrocławskiej.
6 grudnia 1806 – 5 stycznia 1807
Koniec epoki twierdzy
Wrocław był oblegany od 6 grudnia 1806 do 5 stycznia 1807 roku i skapitulował przed wojskami francuskimi dowodzonymi przez generała Dominique'a Vandamme'a.
Po zajęciu miasta Hieronim Bonaparte nakazał likwidację wrocławskich fortyfikacji. Rozpoczęło się burzenie bastionów i wałów oraz zasypywanie części fos.
Po raz pierwszy od stuleci miasto zaczęło uwalniać się z militarnego pierścienia. Dawne tereny obronne w kolejnych latach przekształcono w promenady, a Wrocław mógł rozwijać się poza granice dawnej twierdzy.
Źródło: Atlas Historyczny Miast Polskich; opracowania dotyczące fortyfikacji Wrocławia.
1807–ok. 1840
Otwarcie miasta
Po kapitulacji Wrocławia przed wojskami napoleońskimi w 1807 roku zapada decyzja o likwidacji fortyfikacji. Wojskowa decyzja uruchamia rozwój nowoczesnego miasta.
Na terenach dawnych umocnień powstają promenady i tereny zielone. Dzisiejsza Fosa Miejska i Promenada Staromiejska w dużej mierze pokazują przebieg dawnej granicy.
W 1842 roku uruchomiono kolej Wrocław–Oława. Rozwijają się przemysł, infrastruktura i komunikacja. W 1877 roku pojawiają się tramwaje konne, a od 1891 elektryczne.
Na nowych terenach powstają ortogonalne siatki ulic, kwartały i parcele kamienic. Wrocław staje się europejską metropolią kamienicową.
Źródło: opracowanie O wrocławskich kamienicach, portal miasta Wrocław; Atlas historyczny miast polskich.
1914–1918
Wrocław w czasie Wielkiej Wojny
Wrocław pozostaje poza bezpośrednim frontem, dlatego jego zabudowa nie ulega większym zniszczeniom wojennym. Wielkomiejski Breslau nadal funkcjonuje jako ważny ośrodek wojskowy, przemysłowy i transportowy.
Wojna przynosi jednak mobilizację, niedobory, reglamentację i pogorszenie warunków życia mieszkańców. Wygląd miasta pozostaje podobny do obrazu około 1910 roku, ale w przestrzeni pojawiają się żołnierze, transporty wojskowe przy Dworcu Głównym, tramwaje, mniej ruchu cywilnego i bardziej przygaszona atmosfera.
Po I wojnie światowej Breslau pozostaje dużym ośrodkiem miejskim i przemysłowym. Rozwijają się komunikacja, mieszkalnictwo i nowe dzielnice, a granice miasta obejmują dawne wsie i miejscowości przyłączone w 1928 roku.
Symbolem nowoczesnego miasta są wystawa WuWa z 1929 roku i Hala Stulecia, a sportowe ambicje epoki przypomina olimpiada w Berlinie w 1936 roku.
Źródło: opracowania dotyczące rozwoju Breslau w okresie międzywojennym; Atlas Historyczny Miast Polskich.
1939–1945
Breslau w czasie II wojny światowej
Przez większość wojny Wrocław pozostaje daleko od frontu i nie doświadcza większych zniszczeń wojennych. Jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, kolejowym i wojskowym.
Do miasta trafiają również robotnicy przymusowi i więźniowie, a pod koniec wojny także ludność ewakuowana z innych części Niemiec. Pod koniec 1944 roku w mieście przebywało nawet blisko milion osób.
Tu następuje katastrofa.
19 stycznia 1945 roku, wobec zbliżania się Armii Czerwonej, władze nakazały ewakuację ludności cywilnej. W ciągu następnych tygodni miasto opuściły setki tysięcy ludzi w warunkach bardzo ostrej zimy. Szacunki dotyczące liczby ofiar tej ewakuacji są rozbieżne, dlatego nie podajemy jednej kategorycznej liczby.
W połowie lutego zamyka się pierścień wojsk radzieckich wokół Festung Breslau. Rozpoczyna się trwające niemal trzy miesiące oblężenie.
Miasto w ruinach
Po niemal trzech miesiącach oblężenia Festung Breslau kapituluje 6 maja 1945 roku. Bombardowania, ostrzał artyleryjski, walki uliczne i wyburzenia prowadzone przez obrońców niszczą znaczną część miasta. Szczególnie mocno ucierpiały Stare Miasto oraz dzielnice południowe i zachodnie.
Źródło: opracowania dotyczące Wrocławia w czasie II wojny światowej oraz archiwalne materiały dotyczące ludności miasta.
1945–1948
Breslau staje się Wrocławiem
Po zakończeniu wojny Wrocław znalazł się w granicach Polski. Rozpoczęła się jedna z największych wymian ludności w historii miasta.
Jeszcze w sierpniu 1945 roku we Wrocławiu mieszkało około 190 tysięcy Niemców i tylko około 16,5 tysiąca Polaków. Oznacza to, że przemiana ludnościowa nie nastąpiła natychmiast po 6 maja. Przez pewien czas w zrujnowanym mieście żyli obok siebie dawni niemieccy mieszkańcy i coraz liczniejsi polscy osadnicy.
W kolejnych latach większość niemieckiej ludności została wysiedlona. Jednocześnie do miasta napływali Polacy z różnych regionów — z Polski centralnej, Wielkopolski oraz z dawnych wschodnich województw II Rzeczypospolitej, które po wojnie znalazły się w ZSRR.
W ruinach rozpoczyna się odbudowa miasta i tworzenie od podstaw polskich instytucji, szkół, uczelni i życia kulturalnego.
Pod koniec lat 40. głównym zadaniem pozostaje odbudowa miasta po zniszczeniach 1945 roku. Na Starym Mieście działania koncentrują się przede wszystkim wokół Rynku i placu Solnego, gdzie rekonstruuje się historyczną zabudowę.
Nie jest to wierne odtworzenie całego przedwojennego Breslau. Część obiektów rekonstruowano, część upraszczano, a w miejscach zniszczonych kwartałów stopniowo pojawiała się nowa zabudowa. Wrocław pozostaje miastem ogromnych pustych przestrzeni po zniszczonych dzielnicach, ale odbudowany Rynek wyróżnia się pośrodku miasta.
Modernistyczny Wrocław
Po 1956 roku architekci ponownie sięgają do tradycji przedwojennego modernizmu. Nowoczesna architektura ma symbolizować postęp technologiczny i nowy sposób życia. W 1959 roku powstaje projekt dużego zespołu mieszkaniowego na Gajowicach dla około 20 tysięcy mieszkańców, pod kierunkiem Igora Tawryczewskiego.
W 1962 roku, po odgruzowaniu znacznych terenów południowego Wrocławia, rozpisano konkurs na zabudowę Wrocławia-Południe. Planowano duże osiedla skupione wokół szkół, nowe centrum wzdłuż Powstańców Śląskich i wysokościowe dominanty. Wrocław przestaje przede wszystkim odbudowywać stare miasto i zaczyna budować nowe.
Wrocław wielkiej płyty
W latach 70. prefabrykacja staje się podstawowym sposobem szybkiego zaspokajania ogromnego zapotrzebowania na mieszkania. Pierwsze wrocławskie „fabryki domów” uruchomiono w 1971 roku przy Borowskiej i na Popowicach, a kolejną w 1974 roku przy Strzegomskiej. W rekordowym 1979 roku oddano we Wrocławiu około 27 tysięcy izb mieszkalnych.
Powstają lub intensywnie rozbudowują się między innymi Szczepin, Popowice, Gądów, Nowy Dwór, Kozanów, Różanka, Polanka i południowe osiedla miasta. Historyczne centrum zaczyna otaczać ogromny pierścień powojennych osiedli.
Plac Grunwaldzki — symbol nowego Wrocławia
Zespół mieszkaniowo-usługowy przy placu Grunwaldzkim, zaprojektowany przez Jadwigę Grabowską-Hawrylak, powstał w miejscu przestrzeni zniszczonej w 1945 roku. To historia miasta opowiedziana jednym miejscem: przedwojenne kamienice, wyburzenie pod pas startowy Festung Breslau, powojenna pustka i modernistyczny zespół mieszkaniowy.
Schyłek PRL
W latach 70. i 80. planowano dalszą transformację centrum w nowoczesny ośrodek usługowy, jednak tempo inwestycji zaczęło spadać. W latach 80. część wielkich planów urbanistycznych pozostała niezrealizowana. Pod koniec PRL zaczęło natomiast przybywać zabudowy plombowej, uzupełniającej wcześniejsze kwartały.
Źródło: opracowania Politechniki Wrocławskiej dotyczące odbudowy, modernizmu i rozwoju przestrzennego Wrocławia w latach 1948–1990.
miejsce na zdjęcie / ilustrację
1990–obecnie
Wrocław od 1990 roku
Po 1990 roku Wrocław wchodzi w okres szybkich przemian gospodarczych i przestrzennych. Odżywają historyczne dzielnice, powstają nowe osiedla, biura, drogi i miejsca kultury.
Współczesny Wrocław łączy odbudowane historyczne centrum, powojenne osiedla i nowe inwestycje. Dawny układ wysp, Odra oraz rozrastające się dzielnice pokazują ciągłość i zmianę miasta.
Źródło: opracowania dotyczące przemian Wrocławia po 1990 roku.